Νίκος Νικολαϊδης (1939-2007) - Ο "αλήτης" του ελληνικού σινεμά

«Μου φαίνεται πως τώρα ήρθε η ώρα να περπατήσουμε σωστά τον λάθος δρόμο, κι υπάρχει μόνο ένας τρόπος να μη χαθούμε… Να ξεχαστούμε, αλλά να μην ξεχάσουμε.»*

Αυτά τα λόγια εκφράζουν, ίσως με τον πιο περιεκτικό τρόπο, τον τρόπο που ο Νίκος Νικολαϊδης έβλεπε τον κόσμο γύρω του και τις ανθρώπινες σχέσεις: Ο δρόμος δε χαράκτηκε από μας, αλλά σ’αυτόν οδεύουμε, χωρίς κανείς ποτέ να μας ρώτησε αν το θέλουμε. Δε μας αρέσει το πού μας οδηγεί, αλλά τουλάχιστον θα φροντίσουμε να τον περπατήσουμε σωστά. Όμως να μην ξεχάσουμε, καθώς ξεχνιόμαστε –όταν αφηνόμαστε σε στιγμές που προσφέρουν κάποια ψευδαίσθηση ελπίδας- από που ήρθαμε και που πηγαίνουμε. Να μην ξεχάσουμε ποιοι είμαστε. Μόνο έτσι δε θα χαθούμε μεταξύ μας, κι ούτε θα χάσουμε τον προορισμό μας. Η φιλία μας, η επικοινωνία μας, η αλληλεγγύη μεταξύ μας, η πάλη για την αξιοπρέπειά και την ελευθερία μας, η συντροφικότητα, η αυτοδιάθεσή μας, η μνήμη μας και τα όνειρά μας είναι αυτά που θα μας κρατήσουν ζωντανούς κι ενωμένους, ενάντια στη λήθη, τη μοναξιά, την αποξένωση, την αλλοτρίωση και το συμβιβασμό.

Αυτή είναι η ηθική που υπερασπίζεται ο Νικολαϊδης στο σύνολο του έργου του. Χωρίς να κάνει κήρυγμα, χωρίς διδακτισμούς, χωρίς να παρουσιάζει μαγικές λύσεις ή ουτοπικές εκβάσεις. Όντας σκληρά ρομαντικός και ρομαντικά σκληρός, σηκώνει τον καθρέφτη στην κοινωνία που παράτησε τον εαυτό της, που δέχτηκε την ταπείνωση και τη φυλάκιση. Μεγεθύνει τα στοιχεία που θεωρεί ότι μας οδηγούν στην αυτοκαταστροφή, σε μια απελπισμένη προσπάθεια να προειδοποιήσει, να προλάβει, να φωνάξει ότι κάτι δεν πάει καλά και δεν το βλέπουμε.

John Cassavetes

Σύντομο Βιογραφικό και Αμερικάνικος Ανεξάρτητος Κινηματογράφος

 Γεννήθηκε στις 9 Δεκεμβρίου του 1929 στη Νέα Υόρκη από Έλληνες μετανάστες αλλά έζησε τα πρώτα παιδικά του χρόνια στην Ελλάδα. Γύρισε στην Αμερική στα 7 του, όπου πήγε σχολείο. σπούδασε στην Αμερικάνικη Δραματική Ακαδημία από πού αποφοίτησε το 1950. Τα πρώτα χρόνια δίδασκε ηθοποιία σε εργαστήρια στη Νέα Υόρκη. Ασχολήθηκε κυρίως με μια ιδιαίτερη τεχνική κατά την οποία ο ηθοποιός δεν προσπαθεί να μιμηθεί απλώς τα συναισθήματα αλλά προσπαθεί να τα βιώσει και ο ίδιος.  Μέσα από αυτό το είδος ηθοποιίας γεννήθηκε και η ιδέα για την πρώτη ταινία του «Σκιές». Έπαιξε σε αρκετές ταινίες αλλά ιδιαίτερα γνωστός έμεινε για τις ταινίες τις οποίες ο ίδιος γύρισε. Γνωστότερες είναι τα «Πρόσωπα», «Μια γυναίκα εξομολογείτε», «Νύχτες Πρεμιέρες».

Στο παγκόσμιο κινηματογράφο έμεινε γνωστός και τιμάται μέχρι σήμερα ως ο «πατέρας»  του σύγχρονου αμερικάνικου ανεξάρτητου κινηματογράφου. Με τον όρο ανεξάρτητος κινηματογράφος εννοούμε τον κινηματογράφο που δημιουργείτε έξω από τα μεγάλα στούντιο και τους κινηματογραφικούς κολοσσούς του Χόλυγουντ. Ο τρόπος παραγωγής ταινιών σε αυτά τα δύο είδη είναι τελείως διαφορετικός. Στο Χόλυγουντ το κυρίαρχο ρόλο στο πως θα γυριστεί η  ταινία τον έχει η εταιρία παραγωγής. Είναι αυτή που δίνει τα λεφτά για να γυριστεί η ταινία και μόνος της σκοπός είναι να βγάλει λεφτά από αυτήν. Βρίσκει ένα σενάριο και μισθώνει ένα σκηνοθέτη για να το γυρίσει. Ουσιαστικά δηλαδή το σημαντικότερο κομμάτι του πάζλ για να γυριστεί μια ταινία , αυτό τού σκηνοθέτη , παίζει δευτερεύοντα ρόλο. Πρέπει να ακούει τις εντολές τις παραγωγής για το επιθυμητό τελικό αποτέλεσμα. Σε μια χώρα όπως η Αμερική με τόσο προηγμένο καπιταλισμό και ένα πανίσχυρο τραστ εταιριών παραγωγής δεν θα μπορούσαμε να περιμένουμε από το Χόλυγουντ   ταινίες οι οποίες δεν θα απευθύνονται στις μεγάλες μάζες που πιστεύουν στο Αμερικάνικο όνειρο.  Στον ανεξάρτητο κινηματογράφο όμως τον κύριο ρόλο στην δημιουργία της ταινίας τον έχει ο σκηνοθέτης. Είναι αυτός που ψάχνει παραγωγό για να γυρίσει την ταινία του. Είναι αυτός που έχει τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο για το πώς θα γυριστεί η ταινία. Έτσι, ουσιαστικά μπορεί να γυρίσει ότι θέλει, ανεξάρτητα από την εμπορική επιτυχία που θα έχει.

Αυτό ακριβώς εκμεταλλεύτηκε ο Cassavetes και μπόρεσε στις ταινίες του να ξεφύγει από τις κυρίαρχες φόρμες και δομές του Χόλυγουντ εκείνης της εποχής. Στις ταινίες του , η πλοκή δεν αποτελεί τον αυτοσκοπό. Δηλαδή δεν φτιάχνει χαρακτήρες και διαλόγους για να βοηθήσουν στη σωστή ροή της πλοκής αλλά η πλοκή γεννιέται μέσα από τους διαλόγους και από τους αυτοσχεδιασμούς των ηθοποιών. Αυτή η αντιστροφή της φόρμας τελικά καταλήγει να είναι και «αντιστροφή» της πραγματικότητας. Οι χαρακτήρες του δεν είναι άνθρωποι που κυνηγούν το αμερικάνικο όνειρο, είναι άνθρωποι κατεστραμένοι από αυτό.

Περικλής Παπαδόπουλος

Barton Fink - Αδερφοί Κοέν

Πολιτική κριτική στο Hollywood και υπαρξιακή αυτοκριτική των Κόεν

«Ο κινηματογράφος του δημιουργού (Cine d’auteur)», όπως αναφέρεται στη θεωρία του κινηματογράφου, είναι ο κινηματογράφος (οι ταινίες) στον οποίο ο σκηνοθέτης έχει τον πλήρη έλεγχο του έργου, γράφει ή συμμετέχει ο ίδιος στη συγγραφή του σεναρίου, ώστε τελικά η ταινία του να αποτελεί αντανάκλαση της δικής του αντίληψης για τον κόσμο. Μάλιστα, στον επίσημο γαλλικό όρο auteur σημαίνει συγγραφέας. Φεύγουμε έτσι από την αντίληψη που θέλει τον σκηνοθέτη απλώς διευθυντή (director κατά τους Αμερικάνους) των ηθοποιών και της ταινίας ή “πραγματοποιό” (realisateur κατά τους Γάλλους) ενός σεναρίου και περνάμε στην αντίληψη ότι αν θέλουμε τα κινηματογραφικά έργα να είναι έργα τέχνης, πρέπει να αποτυπώνουν τις ιδέες και τα συναισθήματα του δημιουργού τους. Διάσημα παραδείγματα αυτού του κινηματογράφου είναι: Τσάρλι Τσάπλιν, Άλφρεντ Χίτσκοκ, Ζαν Ρενουάρ, Όρσον Ουέλς, Στάνλει Κιούμπρικ, Αντρέι Ταρκόφσκι, Ντέιβιντ Λύντς κ.α. μεγάλοι σκηνοθέτες.